როგორ ამოვიცნოთ ასთმა ბავშვებსა და მოზრდილებში - მაკა რუხაძის რეკომენდაციები გადაცემაში ,,სტუმრად ექიმთან"

გადაცემის ლაივი LIVE

რა უნდა ვიცოდეთ ამ დაავადების შესახებ, როგორია მისი პირველი გამოვლინება და ვინ დგას რისკის ქვეშ? რას ნიშნავს ალერგიული ასთმა და რა რჩევების გათვალისწინებაა საჭირო ასთმის დიაგნოზის მქონე პაციენტებისთვის?! საინტერესო საკითხებზე გადაცემაში „სტუმრად ექიმთანმაკა რუხაძე საუბრობს.

 -ქალბატონო მაკა,პირველ რიგში დიდი მადლობა სტუმრობისათვის. მოდით, საუბარი დავიწყოთ ასთმის რაობით. რა არის ასთმა, როდის ვლინდება, როგორია მისი პირველი სიმპტომები ან სიმპტომთა ერთობლიობა, რომელთა არსებობის დროსაც შეგვიძლია მასზე ეჭვი მივიტანოთ? საზოგადოებაში ასთმა დღემდე სტიგმად რჩება, როგორც წესი, ამ დიაგნოზის ადამიანებს ძალიან ეშინიათ. ასთმის შესახებ ზოგადად ბევრი კითხვა და მცდარი შეხედულება არსებობს…

მაკა რუხაძე: დიდი მადლობა მოწვევისათვის, თქვენთან სტუმრობა ყოველთვის სასიამოვნოა. ასთმის სახით, თქვენ ძალიან საინტერესო და აქტუალურ პრობლემას შეეხეთ. დღესდღეობით მსოფლიოში ასთმით 339 მილიონი ადამიანია დაავადებული, ევროპაში კი მათი რიცხვი 100 მილიონს აჭარბებს. ასე რომ, ბუნებრივია, ასთმა გლობალური პრობლემაა. საქართველოში ასთმის მიმართ მართლაც ისეთი დამოკიდებულებაა, რომ მისი ეშინიათ. ხშირად არის, რომ თუ პაციენტს ხველა გაუხანგრძლივდა, ის პირველივე კითხვას იმაზე სვამს, ასთმა ხომ არ აქვს.

რა არის ასთმა? ასთმა სასუნთქი გზების ქრონიკული დაავადებაა. ასთმის შესახებ თანამედროვე მედიცინას უკვე საკმაო ცოდნა დაუგროვდა. დღესდღეობით ყურადღება ექცევა ასთმის შესახებ ცნობიერების ამაღლებასაც, რათა მოსახლეობას მის შესახებ საკმაო ინფორმაცია ჰქონდეს. ასთმის საერთაშორისო დღე ყოველ წელს, მაისის პირველ კვირაში აღინიშნება. ყოველ წელს ასთმის საერთაშორისო დღეს თავისი სლოგანი აქვს. წლევანდელი სლოგანი გახლავთ ,,გამოვავლინოთ მცდარი შეხედულებები ასთმის შესახებ“. ასეთი უამრავია არა მხოლოდ ქართულ საზოგადოებაში, არამედ მსოფლიო მასშტაბით. “ასთმის გლობალური ინიციატივა” ზრუნავს ასთმის შესახებ ცნობიერების ამაღლებაზე არა მხოლოდ პაციენტებს შორის, არამედ სამედიცინო პერსონალშიც. შესაბამისად, ასთმის შესახებ ცოდნაც წლიდან წლამდე იზრდება.

მცდარი შეხედულებები ასთმის შესახებ ძალიან ბევრია. მაგალითად, ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებულია მითი, რომ ასთმა ბავშვთა ასაკის დაავადებაა. სინამდვილეში კი ასთმა შესაძლოა ნებისმიერი ასაკის ადამიანს გამოუვლინდეს. კიდევ ერთი გავრცელებული მცდარი აზრია, რომ ასთმის მკურნალობა მხოლოდ მაღალი დოზის გლუკოკორტიკოსტეროიდული საშუალებებით არის შესაძლებელი. გავრცელებულ მცდარ მოსაზრებებს შორის გამოვარჩევდი ასევე შეხედულებას, რომ თითქოს ასთმით დაავადებული ადამიანისათვის ფიზიკური აქტივობა არ შეიძლება. ხშირად მსმენია, რომ მშობელს შვილის ფიზკულტურის გაკვეთილიდან გათავისუფლება ამ მიზეზით უთხოვია. არადა დღესდღეობით, როდესაც ასთმის მართვა ძალიან კარგად არის შესაძლებელი, ის ადამიანის ცხოვრების ხარისხს არ აუარესებს და მე შემიძლია არაერთი წარმატებული სპორტსმენი თუ ოლიმპიური ჩემპიონი დაგისახელოთ, რომლებიც ასთმით არიან დაავადებული, თუმცა ამას მათი სპორტული კარიერისათვის ხელი არ შეუშლია.

როგორც აღვნიშნე, ასთმა არის ქრონიკული ანთებით განპირობებული სასუნთქი გზების პათოლოგია. სასუნთქ სისტემაში სპაზმის შედეგად ამ დროს უფრო დიდი რაოდენობის ლორწო გამომუშავდება. შესაბამისად, გამოვლინდება სხვადასხვა სიმპტომები: სულისხუთვა, ამოსუნთქვის გაძნელება, ხველა, მსტვინავი ხასიათის ხიხინი, შებოჭილობის შეგრძნება და ა.შ. ეს სიმპტომები პირველ რიგში სწორედ ასთმაზე მიგვანიშნებს.

-თქვენ ბრძანეთ, რომ ასთმა რატომღაც ბავშვთა პოპულაციის დაავადებად მიიჩნევა.შემთხვევით ეს იმის ბრალი ხომ არ შეიძლება იყოს, რომ ბავშვთა ასაკში ვირუსული ინფექციების დროს ხშირია შეტევითი ხასიათის ძლიერი ხველა, რომელიც ასევე ხასიათდება მსტვენი სუნთქვით და ბრონქოსპაზმებით, ამის ნიადაგზე კი ექიმებიც განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევენ ამ ბავშვებს, რადგან მათ უფრო დიდი რისკი აქვთ, რომ მომავალში ასთმა განუვითარდეთ? ასეთი ბავშვები მუდმივად დაკვირვების ქვეშ იმყოფებიან. რა უნდა ქნას ამ დროს მშობელმა და რაზე უნდა გაამახვილოს ყურადღება?

მაკა რუხაძე: ზოგადად შესაძლებელია, რომ ვირუსული ინფექციები ასთმით დაავადებულ ადამიანს უფრო ხშირად დაემართოს ან უფრო ხანგრძლივად გაუგრძელდეს. თუმცა თუ ბავშვთა პოპულაციაზე ვსაუბრობთ, ვისაუბროთ ფენოტიპებზე ბავშვთა პოპულაციაში, ანუ სახესხვაობებზე, რომლებიც ყველაზე ხშირად გვხვდება. შესაძლოა სიმპტომები იყოს ვირუსინდუცირებული, ანუ სახეზე იყოს მსტვინავი ხიხინი, ბრონქოსპაზმი, ე.წ. “ვიზინგი”. შეიძლება ეს იყოს სიმსუქნით, ფიზიკური დატვირთვით ან ალერგიით განპირობებული. არსებობ ასევე მულტიტრიგერული ასთმა, როდესაც მიზეზი რამდენიმე ფაქტორის ერთობლიობაა. ასევე არსებობს ალერგიული ასთმა, რომელიც არის გამოწვეული მემკვიდრული განწყობით. რაც შეეხება ვირუსით გამოწვეულ პრობლემას, ეს შესაძლოა დროთა განმავლობაში, თანდათან დაიძლიოს. ჩვენ უნდა განვუმარტოთ პაციენტის მშობლებს, რომ მნიშვნელოვანია დროულად დადგინდეს გამომწვევი მიზეზი. ექიმმა რაც შეიძლება ადრე უნდა გაიგოს, თუ რომელ ფენოტიპთან გვაქვს საქმე. არსებობს სპეციალური კრიტერიუმები, რომელთა საშუალებითაც ხდება დიაგნოსტიკა ბავშვებში, განსაკუთრებით 5 წლამდე ასაკის ბავშვებში. მნიშვნელოვანია, თუ რამდენი ხანი გრძელდება სიმპტომები, დაერთო თუ არა ის თან ვირუსს, როგორი შეტევა იყო, რა უძღოდა მას წინ და ა.შ. ამიტომ მნიშვნელოვანია, რომ გამოკვლევა მოხდეს რაც შეიძლება ადრე და ეს მოხდეს დეტალურად, სიღრმისეულად. აქედან გამომდინარე, ექიმის დროული ჩარევა ნამდვილად საჭიროა, პაციენტის მშობელი კი მუდმივად ყურადღებით და ექიმთან კონტაქტზე უნდა იყოს. თუ პედიატრი მშობელს რეკომენდაციას აძლევს, რომ სპეციალისტს, ალერგოლოგს მიმართოს, რადგან არსებობს შესაბამისი ინდიკატორები, მშობელმა ეს აუცილებლად უნდა გააკეთოს, რომ მოხდეს ასთმის რაც შეიძლება მალე გამოვლენა და შესაბამისად, მისი მართვაც დროულად დაიწყოს.

-ქალბატონო მაკა, მოდით ვისაუბროთ იმაზე, თუ როგორ ხდება ასთმის დიაგნოსტიკა. თქვენ ბრძანეთ, რომ 5 წლამდე და შემდგომ ასაკში დიაგნოსტიკა განსხვავდება. ასევე გვითხარით, თუ რა არის ალერგიული ასთმა და არის თუ არა თუნდაც სეზონური ალერგიის ქონა რისკ-ფაქტორი, რომ ასთმა განვითარდეს?

მაკა რუხაძე: დიახ, 5 წლამდე ასაკში და შემდგომ დიაგნოსტიკა განსხვავდება, რადგან 5 წლამდე ასაკში ბრონქების ფუნქციური დიაგნოსტიკა ანუ სპირომეტრია ტექნიკურად შეუძლებელია. ამიტომ ამ ასაკის ბავშვებში სხვა დიაგნოსტიკური კრიტერიუმები და ტესტები არსებობს, რომლებსაც ვიყენებთ დიაგნოსტირებისთვის. მოზარდებში და მოზრდილებში კი რასაკვირველია მივმართავთ სპირომეტრიას, გარდა ამისა არსებობს სპეციალური მარკერები, რომლებიც ასთმის დიაგნოსტირებაში გამოიყენება. არის სპეციალური მარკერები, რომელთა საშუალებითაც მკურნალობის მონიტორინგი ხორციელდება. არსებობს სუნთქვითი ტესტებიც, მაგალითად აზოტის ოქსიდის განსაზღვრა ამონასუნთქ ჰაერში, ბავშვთა ასაკში ეოზინოფილური კატიონის განსაზღვრა სისხლში და ა.შ. რაც შეეხება ალერგენსპეციფიურ, ანუ ალერგენით გამოწვეულ ასთმას, აქ განსაკუთრებით არის საჭირო ალერგოლოგის ჩარევა,რომ მან მოახდინოს სწორი დიფერენცირება და სწორი დიაგნოზი დასვას. ბუნებრივია, ამ დროს უნდა მოვახდინოთ დამნაშავე ალერგენის პოვნა, ეს კი ადვილი არ არის, რადგან ეს შეიძლება იყოს კვებითი, სეზონური, მედიკამენტური, აეროალერგენები ან ალერგენების სხვა სახეობა. თუ ჩვენ ალერგენით გამოწვეულ ანუ ატოპიურ ასთმაზე ვსაუბრობთ, ესე იგი ადამიანს გენეტიკური განწყობა უკვე აქვს. სწორედ ამიტომ არსებობს ატოპიის სასკრინინგო ტესტი, რომელიც შეიძლება ჩატარდეს როგორც ბავშვებთან, ასევე მოზრდილებში. ამ ტესტების შემდეგ შეგვიძლია დავადგინოთ, აქვს თუ არა ადამიანს აეროალერგენებზე პრობლემა. თუ სკრინინგული ტესტი უარყოფითია, ესე იგი ეს არ არის ატოპიური, ანუ ალერგენით გამოწვეული ასთმა.

თუ ბავშვს ადრეული ასაკიდან უვლინდება ალერგია, შეიძლება დროთა განმავლობაში მისი პროფილი შეიცვალოს. შეიძლება თავიდან კვებითი ალერგია იყოს სახეზე და მერე გადაიქცეს საინჰალაციო ალერგენების მიმართ მგრძნობელობად. ეს შეიძლება იყოს მგრძნობელობა ხე-მცენარეებზე, ბალახებზე, მარცვლოვნებზე, სარეველებზე და ა.შ. შესაძლოა დამნაშავე იყოს კარ-გარეთა, ანუ გარემოში არსებული ალერგენები, ასევე კარშიდა ალერგენები, მაგალითად ოთახის მტვრის ტკიპები, კატის, ძაღლის ეპითელიუმი, სოკოვანი ალერგენები და ა.შ. სოკოვანი ალერგენები არიან როგორც გარემოში, ასევე სახლის პირობებშიც. ერთ-ერთი მულტიცენტრული კვლევის შედეგმა აჩვენა, რომ ქართულ პოპულაციაში, განსაკუთრებით ბავშვებში სახლის პირობებში ობის სოკოების არსებობა უკვე რისკ-ფაქტორია ასთმის განვითარებისათვის. თუ ადამიანს ჩამოთვლილთაგან რომელიმე ან რამდენიმე ალერგენის მიმართ აქვს მგრძნობელობა, საჭიროა მისი მოლეკულურ დონეზე, უფრო სიღრმისეულად გამოკვლევა. მნიშვნელოვანია ზუსტად მოხდეს იდენტიფიცირება,შეფასდეს მდგომარეობის სიმძიმე და მკურნალობის შემდგომი სტრატეგია დაისახოს. თუ დიაგნოზის პოლიალერგიული სინდრომია, მთავარი დამნაშავე ალერგენის ამოცნობაც შეგვიძლია, საბედნიეროდ მედიცინა დღეს იძლევა ამის საშუალებას. რაც შეეხება სუნთქვით ტესტებს, ისინი ძალიან მნიშვნელოვანია ასთმის სიმძიმის შესაფასებლად.

არსებობს იოლი, საშუალო სიმძიმის, მძიმე და ძალიან მძიმე ასთმა, არსებობს ასევე კონტროლირებული და არაკონტროლირებული. ასე რომ, ადამიანებს არ უნდა ეშინოდეთ ასთმის, რადგან ის მართვადი და კონტროლირებადი დაავადებაა. რა უნდა გავაკეთოთ იმისათვის, რომ თავი მშვიდად ვიგრძნოთ? პირველი – დროულად უნდა მივმართოთ ექიმს. მეორე- დროულად უნდა მოხდეს დიაგნოსტიკა, ფენოტიპის განსაზღვრა და გაიწეროს მკურნალობის გეგმა. როდესაც კონკრეტული პაციენტის ინდივიდუალური მკურნალობის და მონიტორინგის გეგმა არსებობს, მას შესაბამისად უნდა მივყვეთ. შესაძლოა სუნთქვითი ტესტის ჩატარებაც გახდეს საჭირო. ასთმასთან მიმართებაში არსებობს მედიკამენტების ორი სახეობა- პირველი არის სამკურნალო, მეორე კი სპაზმის მომხსნელი საშუალებები. გამწვავება შეიძლება მოხდეს როგორც მსუბუქი, ასევე საშუალო თუ მძიმე მიმდინარეობის ასთმის დროსაც. ამიტომ საჭიროა ექიმთან მჭიდრო კონტაქტი და მისი რეკომენდაციების შესრულება. ჩვენ ვისაუბრეთ ბავშვთა პოპულაციაზე, მაგრამ არანაკლებ საყურადღებოა ორსულთა, ხანდაზმულთა, სპორტსმენთა პოპულაციები, რომლებსაც თავისი სპეციფიკა აქვთ და თავისებური მიდგომა სჭირდებათ.

-ქალბატონო მაკა, თქვენ ბრძანეთ, რომ მსუბუქი მიმდინარეობის ასთმის დროსაც შესაძლებელია, რომ შეტევა განვითარდეს. საინტერესოა, რამ შეიძლება მისი პროვოცირება მოახდინოს?

მაკა რუხაძე: სამწუხაროდ, ძალიან ხშირად საქართველოში პაციენტები მხოლოდ მდგომარეობის შემამსუბუქებელ საშუალებებს იღებენ და არა ანთების საწინააღმდეგოს. ხშირად ისეც ხდება, რომ სოციალური,ეკონომიური თუ ფინანსური პრობლემებიდან გამომდინარე, ადამიანი ექიმთან ვერ მიდის და ცდილობს პრობლემა მეზობლის ან ნათესავის მაგალითზე მოაგვაროს, რომელიც რაღაც საშუალებას იყენებდა. საკმაოდ ხშირია თვითმკურნალობის შემთხვევები, რაც ბუნებრივია არასწორია. თვითნებურად ინჰალატორის გამოყენება ასთმის არც მართვაა და არც მკურნალობა. ასთმა არის ქრონიკული დაავადება, შესაბამისად მას სწორად შერჩეული მედიკამენტი და ადეკვატური მკურნალობა სჭირდება. წინააღმდეგ შემთხვევაში შესაძლოა მსუბუქი ასთმაც გართულდეს, რადგან მდგომარეობა შეიძლება კონტროლიდან გამოვიდეს.

-ადამიანები, ვისაც ამა თუ იმ ტიპის ალერგია აქვთ, არიან თუ არა რისკ-ჯგუფში რომ ასთმა განუვითარდეთ და იქნება თუ არა ეს ალერგიული ასთმა?

მაკა რუხაძე: დიახ, როცა ადრეული ასაკიდან ბავშვს კვებითი ალერგია აქვს, ამას შესაძლოა შემდეგ მოჰყვეს ალერგიული რინიტი და სხვა სიმპტომები. ატოპიურ, ანუ მემკვიდრეობით ალერგიას სხვადასხვა შოკ-ორგანოთი გამოვლინება შეუძლია. შეიძლება ადრეულ ასაკში ის დაიწყოს მარტო კანის პრობლემით, თანდათან კი დაერთოს რინიტი და ბოლოს შეტევითი სპაზმებიც. როცა ასთმაზე ვსაუბრობთ არ უნდა გამოგვრჩეს კომორბიდული ანუ თანმხლები დაავადებები. როდესაც ადამიანს აქვს ალერგიული ასთმა, მას შესაძლოა ჰქონდეს მტვრის და სოკოვანი ალერგენების მიმართ სენსიბილიზაციაც. ბუნებრივია, ასეთ დროს სიმპტომებს შორის რინიტიც არის და ერთდროულად ორი დაავადებაა სახეზე, რომლებიც თანაარსებობენ. ასთმით დაავადებული ადამიანების 80%-ს აქვს ალერგიული რინიტი, ასე რომ მათი თანაარსებობა ძალიან ხშირია.

-ქალბატონო მაკა, არსებობს თუ არა არაალერგიული ასთმა?

 მაკა რუხაძე: დიახ, არსებობს. როგორც უკვე აღვნიშნე, გარდა ალერგიულისა, ასთმა შესაძლოა იყოს მულტიტრიგერული, სიმსუქნით, ჰორმონალური დისბალანსით გამოწვეული და.ა.შ. გარდა ამისა, არსებობს უამრავი ფაქტორი, რომელმაც შესაძლოა ასთმის გამწვავების პროვოცირება მოახდინოს . ეს შესაძლოა იყოს კარშიდა და გარე ალერგენები, ცხოველების ეპითელიუმი, გარემოს დაბინძურება, მტვერი, გამონაბოლქვი, თამბაქო და ა.შ. მდგომარეობის გამწვავება შესაძლოა გამოიწვიოს სიცივემ, ცივი ჰაერის ჩასუნთქვამ ,რომელიც ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ტრიგერია.

 -ძალიან საინტერესოა, როგორ ხდება ასთმის მკურნალობა და როგორი იქნება თქვენი რეკომენდაციები? რა არის მთავარი, რაც უნდა გავითვალისწინოთ?

მაკა რუხაძე: ასთმის სამართავად ორი სახის მედიკამენტები გამოიყენება. პირველი, ეს არის სწრაფი მოქმედების მედიკამენტები ,რომლებიც შეტევის კუპირებას ახდენენ, თუმცა მათი ხშირი გამოყენება არ შეიძლება, რადგან ამ საშუალებებს აქვთ სერიოზული გვერდითი ეფექტები. შეტევის მომხსნელი საშუალებები არის დამხმარე საშუალებები.ისინი მხოლოდ ჩვენების, შეტევის დროს უნდა გამოვიყენოთ. ყველაზე საჭირო მედიკამენტი კი ასთმის სამართავად არის ანთების საწინააღმდეგო მედიკამენტი, რომელსაც თქვენი ექიმი გირჩევთ. ეს არის სპეციალურ მოწყობილობაში არსებული საშუალება, საინჰალაციო გლუკოკორტიკოსტეროიდი, რომელსაც ექიმი ნიშნავს და ბუნებრივია, პაციენტს ასწავლის თუ როდის და როგორ უნდა გამოიყენოს ის. აღსანიშნავია, რომ ეს მედიკამენტები არ იწვევს შეჩვევას. ცხადია, მართვის პერიოდში მუდმივად საჭიროა ექიმის მიერ პრეპარატის დოზის და პაციენტის საერთო მდგომარეობის მონიტორინგი. დღეს ასთმის კონტროლი შესაძლებელია, მთავარია ექიმთან მუდმივად კონტაქტი და მისი მითითებების შესრულება. ალერგენით განპირობებული მდგომარეობის მართვაში არის ორი მიდგომა, რომელსაც შეუძლია პრობლემის გადაჭრა. ეს არის ან ალერგენის ელიმინაცია, ან მასთან შეგუება. ბუნებრივია, თანამედროვე მედიცინას გააჩნია საშუალებები, რომ მოხდეს ალერგენთან შეგუება და ეს პრობლემა ნელ-ნელა მოიხსნას. აუცილებლად მინდა შევეხო საკითხს, რომელიც სხვა თანმხლები დაავადებების მქონე პაციენტებთან ერთად ასთმის მქონე პაციენტებსაც აწუხებთ. კოვიდის ფონზე რატომღაც გაჩნდა მცდარი აზრი, რომ კოვიდით ინფიცირებისას გარკვეული მედიკამენტები არ უნდა მივიღოთ. სინამდვილეში კი ექიმის მიერ დანიშნული პრეპარატის მიღება არ უნდა შეწყდეს არც კოვიდის და არც სხვა რესპირაციული ინფექციის დროს. ამ გადაწყვეტილების თვითნებურად მიღება არ შეიძლება. იგივე ეხება ნიღბის ტარებას – ის გვიცავს ინფიცირებისგან და ცივი ჰაერისგანაც, რაც ასთმის შემთხვევაში გართულების წარმოშობის ერთ-ერთი მთავარი ტრიგერი შეიძლება გახდეს. ასთმით დაავადებულ ადამიანებს აქვთ კითხვები ვაქცინაციის შესახებაც, ამიტომ პირდაპირ მინდა ვუთხრა მათ – დიახ, თქვენ უნდა აიცრათ. აცრა პირველ რიგში სწორედ თანმხლები დაავადებების მქონე ადამიანებს სჭირდებათ. ისინი არა მხოლოდ კოვიდის, არამედ გრიპის ვაქცინითაც უნდა აიცრან. ზოგადად, ალერგიული ასთმის დროს ადამიანი ბუნებრივია უნდა ერიდოს იმ ალერგენებს, რაზეც ის მგრძნობიარეა. მაგალითად პაციენტმა, რომელსაც მტვერზე აქვს ალერგია, სახლიდან ძველი ნივთები უნდა გაიტანოს, სასურველია არ გამოიყენოს ხალიჩები, მატყლის საბნები, მატრასები და ა.შ. ზოგადად როდესაც შესაძლებელია, ყოველთვის უნდა ვეცადოთ დამნაშავე ალერგენთან კონტაქტის არიდებას, ყველაზე კარგი საშუალება ეს არის იმისათვის, რომ ასთმა არ გამწვავდეს და ეს იქნება ჩემი რეკომენდაციაც.