დიდი ხნის განმავლობაში ითვლებოდა, რომ შუა საუკუნეების ცნობილი ეპიდემია – XIV საუკუნის ევროპაში „შავ ჭირად“ წოდებული დაავადება, ვირთხების გამო დაიწყო. თუმცა, ახლა ისტორიკოსები და კლიმატოლოგები აცხადებენ, რომ ამ დამანგრეველი ეპიდემიის საწყისი მიზეზი, სავარაუდოდ, გაცილებით უფრო ძლიერი ბუნებრივი ფაქტორი იყო – ვულკანების ამოფრქვევა.
აღმოსავლეთ ევროპის ისტორიისა და კულტურის ინსტიტუტის (ლაიბნიცის ასოციაცია) და კემბრიჯის უნივერსიტეტის მეცნიერებმა შეისწავლეს პირენეებში მდებარე მიწისქვეშა ტბებში შემონახული მუხის ხეების ნარჩენების ჭრილები, რომლებიც XIV საუკუნის შუა პერიოდში იზრდებოდა. მათ აღმოაჩინეს sogenannte „ლურჯი რგოლები“ – ხის წლიურ რგოლებში არსებული ანომალია, რომელიც მიუთითებს მასშტაბურ ვულკანურ ამოფრქვევებზე. ასეთი ამოფრქვევები ატმოსფეროში აფრქვევს ფერფლსა და გოგირდოვან აირებს, რაც მზის სხივებს ბლოკავს.
პირენეის მუხის ხეებმა აჩვენა დაბალი ზრდის პერიოდები 1345–1347 წლებში, რაც დაკავშირებულია უჩვეულოდ ცივ და წვიმიან კლიმატთან. იმდროინდელი ისტორიული დოკუმენტებიც მიუთითებს მოღრუბლულობაზე და მთვარის დაბნელებულ იერსახეზე, რაც ასევე ვულკანურ აქტივობაზე მეტყველებს.
მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ დაახლოებით 1345 წელს მომხდარმა ვულკანის ამოფრქვევამ ან ამოფრქვევათა სერიამ გამოიწვია საშუალო წლიური ტემპერატურის მკვეთრი ვარდნა – ვულკანური ფერფლისა და აირებით წარმოქმნილი ბურუსის გამო. ამის შედეგად, მთელ ხმელთაშუა ზღვის რეგიონში მოსავლის ნაკლებობას უჩიოდნენ.
სურსათის დეფიციტის დასაძლევად და შიმშილით გამოწვეული აჯანყებების თავიდან ასაცილებლად, იტალიურმა საზღვაო რესპუბლიკებმა – ვენეციამ, გენუამ და პიზამ, ფლოტები გაგზავნეს შავი ზღვის რეგიონებში მარცვლეულის შესაძენად. იქიდან დაბრუნებულ გემებთან ერთად ევროპაში შემოვიდნენ ვირთხებიც, რომლებიც ბუბონური ჭირით ინფიცირებულ რწყილებს ატარებდნენ.
შუა საუკუნეების ქალაქების ქუჩებში ვირთხები უხვად ბინადრობდნენ, რამაც დაავადების ელვისებური გავრცელება განაპირობა. შედეგები კატასტროფული აღმოჩნდა: მეცნიერთა შეფასებით, რამდენიმე წელიწადში ევროპის მოსახლეობის დაახლოებით მესამედი დაიღუპა. ითვლება, რომ შუა საუკუნეებში „შავი ჭირის“ შედეგად 20-დან 50 მილიონამდე ადამიანი დაიღუპა, ხოლო ზოგიერთ რეგიონში სიკვდილიანობამ თითქმის 60%-ს მიაღწია.
მკვლევრებს ჯერჯერობით ზუსტად ვერ დაუდგენიათ, რომელი ვულკანი გახდა ჭირის ეპიდემიის ამ ჯაჭვური პროცესის საწყისი მიზეზი. მათი ვარაუდით, ამოფრქვევა სავარაუდოდ, ტროპიკულ რეგიონებში მოხდა.
