თუ ადამიანი წონაში ნელ-ნელა დაიკლებს და სიგარეტის მოწევასაც თავს დაანებებს, რისკ-ჯგუფშიც აღარ მოხვდება - ზაზა თელია

რატომ რთულდება კორონავირუსი ახალგაზრდა ადამიანებში, რა თანმხლები დაავადებები არის განსაკუთრებით საყურადღებო, როგორია კოვიდის მართვის პროტოკოლი მსოფლიოს განვითარებულ ქვეყნებში და რა უნდა ვიცოდეთ რემდესივირის, D და C ვიტამინისა თუ თუთიის შესახებ, რა გვიცავს ვირუსისგან ყველაზე ეფექტურად – ამ თემებზე გადაცემაში „სტუმრად ექიმთან“ მტკიცებითი მედიცინის ცენტრის დამფუძნებელმა, დერმატო-ვენეროლოგმა, ზაზა თელიამ ისუაბრა.

გადაცემის ლაივი LIVE

– ბატონო ზაზა, დიდი მადლობა მობრძანებისთვის. პირველი კითხვა მინდა დავსვა ბოლო შედეგებზე, ოღონდ არა კორონავირუსით ინფიცირებულ, არამედ გარდაცვლილ პაციენტებთან დაკავშირებით. ბოლო დროს საქართველოში საკმაოდ ახალგაზრდა ასაკის პაციენტები გარდაიცვალნენ, რაც კიდევ უფრო აშინებს საზოგადოებას. რამ შეიძლება ამ ასაკში გამოიწვიოს ასეთი შედეგი? საუბარია 30-40 წლის ასაკზე, მით უმეტეს იმის გათვალსწინებით, რომ ეს ასაკი მაინცდამაინც რისკ-ჯგუფად არ ითვლებოდა…

მოგესალმებით და მადლობა მოწვევისათვის. ეს ძალიან რთული და კომპლექსური, მულტიფაქტორული საკითხია. ბოლო კვლევებმა, რომლებიც მთელ მსოფლიოში და განვითარებულ ქვეყნებში ტარდება წარმოაჩინა, რომ სხვადასხვა გარკვეულმა ფაქტორებმა წამყვანი ადგილი დაიკავეს გართულების  განვითარების და ლეტალური შედეგის დადგომის თვალსაზრისით. მაგალითად, უკვე ცნობილია, რომ ერთ-ერთი გავრცელებული რისკ-ფაქტორია სიმსუქნე. გარდა ამისა, კოვიდ-19-ის გართულების და სიკვდილიანობის რისკი იმატებს, თუ პაციენტს აქვს ქრონიკული დაავადებები. ახალგაზრდებს შორის გარდაცვალების შემთხვევებზე სამწუხაროდ ვერაფერს გეტყვით, რადგან ჯერ არ ვიცით ჰქონდათ თუ არა მათ რიგი ქრონიკული დაავადებები ან ჭარბი წონა, თუმცა სავარაუდოდ ვირუსის გართულება სხვადასხვა ფაქტორებმა გამოიწვია, რასაც ლეტალური შედეგი მოჰყვა. მახსოვს, იყო ერთი შემთხვევა, გარდაიცვალა ახალგაზრდა პაციენტი, შემდეგ კი დადასტურდა, რომ ქალბატონს აწუხებდა ჭარბი წონა.

საინტერესოა, რატომ ხდება ასეთი გართულებები. სიმსუქნის შემთხვევაში ორგანიზმში სხვადასხვა  პათოლოგიური ძვრები ხდება. ერთ-ერთი პირველი არის ინსულინ-რეზისტენტობის  ჩამოყალიბება, რის შედეგადაც ვეღარ ხდება შაქრის დონის დარეგულირება. ასევე ვითარდება სხვადასხვა სახის პრობლემები, მაგალითად გულ-სისხლძარღვთა პრობლემები, არტერიული ჰიპერტენზია და ა.შ. გარდა ამისა დადგენილია, რომ მსუქან ადამიანებში იმუნური სისტემაც არ მუშაობს ისე, როგორც უნდა მუშაობდეს. არადა როგორც მოგეხსენებათ, ზუსტად იმუნური სისტემა უზრუნველყოფს ჩვენს ბრძოლას ინფექციებთან. თუ იმუნური სისტემა გამართულია, ორგანიზმი იოლად ამარცხებს სხვადასხვა გარე აგენტს, თუ არაა გამართული, მას უჭირს ბრძოლა ინფექციასთან.

– ბატონო ზაზა, ვიცით, რომ კოვიდ-19-ით ინფიცირების შემთხვევაში რისკ-ჯგუფში არიან ქრონიკული დაავადების მქონე პირები, გარკვეული ასაკის მქონე და ჭარბწონიანი ადამიანები. ერთ-ერთი რისკ-ჯგუფია შაქრიანი დიაბეტის და ვირუსული ჰეპატიტების მქონე პაციენტები. თუმცა ჩვენ ვნახეთ, რომ მსოფლიოსთვის ცნობილი ადამიანები, რომელთაგან ზოგი ასაკოვანი იყო, ზოგს ქრონიკული დაავადებები აწუხებდა, ადვილად მოერივნენ ვირუსს. ნიშნავს თუ არა რისკ-ჯგუფში ყოფნა იმას, რომ ის აუცილებლად გართულდება და რომელ რისკ-ჯგუფში უნდა ვივარაუდოთ უფრო მეტად სავარაუდო გართულება? რას გვეუბნება სტატისტიკა?  

დღევანდელი სტატისტიკით ამ მხრივ პირველ ადგილზე დგას ქრონიკული დაავადებები. ყველაფერი მაინც ინდივიდუალურია, რადგან ქრონიკული დაავადებებიც შეიძლება ერთი იყოს ან რამდენიმე. ზოგადად, ქრონიკული დაავადებების დროს არა მხოლოდ კორონავირუსის, არამედ ნებისმიერი ინფექციის შემთხვევაში მატულობს გართულებების და ლეტალური გამოსავლების რისკი. რასაკვირველია იმასაც გააჩნია, თუ რამდენი ქრონიკული დაავადება აქვს პაციენტს. შეიძლება სახეზე იყოს მხოლოდ სიმსუქნე, მაგრამ ისიც შეიძლება, რომ მასთან ერთად პაციენტს აწუხებდეს ე.წ. „ბუკეტი“, ანუ არტერიული ჰიპერტენზია, თრომბები და ინსულინ რეზისტენტობა. რაც მეტი ქრონიკული დაავადებაა, მით მეტია გართულებების რისკი, მედიცინაში ყველაფერი რისკებით ფასდება. ასევე სერიოზული მიმართულებაა პრევენცია, როდესაც ექიმი გასცემს რეკომენდაციას და პაციენტი ასრულებს, რათა არ მოხდეს მდგომარეობის გართულება. მაგალითად ასეთია თამბაქოსთვის თავის დანებება. მტკიცებულებებით უკვე დადგინდა, რომ კორონავირუსი შესაძლოა ბევრად რთულად წავიდეს მწეველებში, ვიდრე არამწეველებში. სტატისტიკაც რომ ავიღოთ, ყველასთვის ნათელი მაგალითია დღესდღეობით კორონავირუსისათვის ყველაზე მოწყვლადი პოპულაცია, აშშ-ის მოსახლეობა. აშშ-ში დაახლეობით 350 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს. მთლიან პოპულაციაში საკმაოდ დიდი პროცენტით ფიქსირდება სიმსუქნე და ამ მხრივ პროგნოზებიც არასახარბიელოა. პროგნოზი კი ამბობს, რომ თუ ყველაფერი ასევე დარჩება, 2030 წლისთვის აშშ-ში ყოველი 5 ბავშვიდან  2-3 იქნება ჭარბწონიანი ან მსუქანი. ეს საგანგაშო მაჩვენებელია. გარდა ამისა, თუ გადავხედავთ სიკვდილიანობის მაჩვენებელს აშშ-ში ვნახავთ, რომ ყველაზე მაღალი სიკვდილიანობა არის დაფიქსირებული აფროამერიკელებში, რომლებიც ამერიკაში ყველაზე დაბალ სოციალურ-ეკონომიკურ ფენას წარმოადგენენ. ასეთ ფენებში ბევრია ალკოჰოლის და თამბაქოს მომხარებელი და ეს აისახება ამ ყველაფერზე. ამ სტატისტიკით ძალიან ნათელია, რა პოპულაციაში შეიძლება იყოს კორონავირუსი უფრო რთულად მიმდიანრე ან უფრო მეტი ლეტალური შედეგი გამოიწვიოს.

– ბატონო ზაზა, აქვე ჩაგეკითხებით მწეველებზე. ისინი თქვენც ახსენეთ და თან საქართველოში საკმაოდ ბევრი მწეველია. სადამდე შეიძლება მიგვიყვანოს თამბაქოს მოხმარებამ თუ კორონავირუსით დავინფიცირდებით?

ასე ცალსახად თქმა რთულია, მაგრამ ვეცდები ავხსნა. ვირუსისგან დაცვის ძირითად წყაროს წარმოადგენს იმუნური სისტემა. ადამიანის ორგანიზმში ვხვდებით B და T იმუნურ უჯრედებს, B ტიპის უჯრედები უშვებენ ანტისხეულებს, თუმცა T ტიპის უჯრედები არანაკლებ მნიშვნელოვანია იმუნური სისტემის გამართულად ფუნქციონირებისთვის. ცალსახად დადგენილია, რომ მწეველებში იმუნური სისტემა დაქვეითებულია და შესაბამისად, ეს აისახება იმუნური სისტემის პასუხზე კორონავირუსის ან სხვა ინფექციის მიმართ. მწეველის იმუნურ სისტემას აღარ აქვს რესურსი, ადეკვატურად ებრძოლოს ინფექციას. გადავხედოთ ისევ სტატისტიკას. რატომ ხდება, რომ ბავშვებში ფაქტიურად არ არის კოვიდ-19-ით სიკვდილიანობა? იმიტომ,რომ მათი იმუნური სისტემა ბევრად გამართულია.

თუმცა მინდა აქვე აღვნიშნო, რომ მწეველობა და ჭარბი წონა მოდიფიცირებადი რისკ-ფაქტორებია, ანუ ადამიანს შეუძლია, რომ წონა ნელ-ნელა დაიკლოს და სიგარეტის მოწევასაც თავი დაანებოს, შედეგად მას მოეხსნება ეს ორი რისკ-ფაქტორი.

ადრე იყო საუბარი იმაზე, რომ თითქოს მწეველების ინფიცირება სარს-კოვ-2-ით ნაკლებად ხდებოდა ან სულ არ ხდებოდა, თუმცა რასაკვირველია ეს არ შეესაბამება სიმართლეს. ზოგადად ვირუსის შეჭრა სასუნთქ გზებში მწეველ ადამიანებში უფრო ადვილად ხდება, რადგან ამომფენი ეპითელიუმი დაზიანებულია.

– გარდა იმ მითისა, რომ თითქოს მწეველობა ეხმარებოდა ორგანიზმს კორონავირუსთან ბრძოლაში, ბოლო დროს კიდევ ერთი დაუჯერებელი ინფორმაცია გავრცელდა. ექიმების ნაწილი კოვიდპაციენტებს ურჩევს არ მიიღონ ხილი, რადგან ეს შეიძლება საზიანო იყოს. რა შეგიძლიათ თქვათ ამაზე?

ეს ინფორმაცია აბსოლუტურად მოკლებულია მტკიცებულებებს და ძალიან სამწუხაროა, თუ იგი ჩემი კოლეგების მხრიდან ვრცელდება.  მე ვკითხავდი ჩემს კოლეგებს, თუ რაზე დაყრდნობით ავრცელებენ ამ ინფორმაციას, რადგან ეს აბსოლუტურად არასწორი ცნობა და ფეიკ ნიუსია. არ არსებობს არანაირი სამეცნიერო მტკიცებულება, რომ ხილის მიღება რამე გავლენას ახდენდეს კორონავირუსის მიმდინარეობაზე.

– „რემდესივირი“ – ამ თემას გვერდს ვერ ავუვლით. მინდა გკითხოთ როგორც ადამიანს, ექიმს, პროფესიონალს რომელიც ეყრდნობა იმ კვლევებს, რომლებიც დღეს ყველაზე სანდო წყაროა მთელი მსოფლიოს მასშტაბით სამედიცინო სფეროში. რა უნდა ვიცოდეთ ამ პრეპარატზე? „რემდესივირი“ მალე საქართველოშიც იქნება. ექიმების ნაწილი გვეუბნება, რომ ეს პრეპარატი დამტკიცებულია როგორც ანტივირუსული პრეპარატი კოვიდის საწინააღმდეგოდ და უნდა ვენდოთ, მეორე ნაწილი კი ამბობს, რომ „რემდესივირი“ არ იძლევა არანაირ შედეგს. რას უნდა დავეყრდნოთ ჩვეულებრივი ადამიანები, რას დავუჯეროთ?

ზოგადად ამ ინფორმაციას მე ვაფასებ, როგორც მტკიცებითი მედიცინის ცენტრის დამფუძნებელი. იმისათვის, რათა კომპეტენტური აზრი გამოთქვას, პირველ რიგში საჭიროა ექიმი ერკვეოდეს მტკიცებით მედიცინაში. თუ ის ვერ ერკვევა მტკიცებით მედიცინაში, ექიმს არა აქვს შეფასების უნარი და ეს მის პრაქტიკულ მუშაობაზეც აისახება.

მე, როგორც მტკიცებით მედიცინაში ჩახედული ექიმი ვამბობ, რომ „რემდესივირი“ არაეფექტურია და ვინც ჩახედულია ამ საკითხში, მათთვის ეს ნათელია. პრეპარატი არ არის ეფექტური და მეტსაც გეტყვით – კვლევა, რომლის საფუძველზეც პირველად მოხდა გაჟღერება იმისა,  რომ თითქოს „რემდესივირმა“ შედეგი აჩვენა, ნაგავში გადასაგდები კვლევაა. მასში დაფიქსირდა სერიოზული ინტერესთა კონფლიქტი და ტენდენციურობა მიუხედავად იმისა, რომ კვლევა ჩაატარა აშშ-ის ჯანდაცვის ნაციონალურმა ინსტიტუტმა, რომელსაც ენტონი ფაუჩი ხელმძღვანელობს. ვისაც შეუძლია კვლევის კრიტიკული შეფასება დაინახავს ამას. ზოგადად,  კვლევს ჩატარება იმას არ ნიშნავს, რომ ის აუცილებლად მედიკამენტის ეფექტიანობას დაამტკიცებს. კვლევა, რომელიც ჩატარდა ამ პრეპარატზე, შეურაცხყოფას წარმოადგენდა სფეროს პროფესიონალების და იმ ადამიანებისთვის, ვინც თვალყურს ადევნებს და ანალიზს უკეთებს სამედიცინო კვლევებს. იმის გამო, რომ „რემდესივირის“ ეფექტურობაზე პირდაპირ ოვალური კაბინეტიდან ისაუბრა, ენტონი ფაუჩი კრიტიკის ქარ-ცეცხლშიც გაატარეს. მან პირდაპირ თეთრი სახლიდან გამოაცხადა ეს მედიკამენტი მკურნალობის სტანდარტად მაშინ, როდესაც არ ჰქონდა მისი ეფექტურობის დამადასტურებელი საფუძვლიანი ტკიცებულებები. შემიძლია პირდაპირ ვთქვა, რომ ეს კვლევა იქნა გაყალბებული, რადგან მოხდა საბოლოო შედეგის შეცვლა და იმის გამო, რომ ამ მედიკამენტს მწვანე შუქი აუნთო, დიდი ალბათობით ენტონი ფაუჩის პასუხისგება მოუწევს. რას ნიშნავს კვლევის საბოლოო შედეგის შეცვლა? სანამ კვლევა დაიწყება, კვლევის დამფინანსებელმა ან მწარმოებელმა ორგანიზაციამ უნდა შეიტანოს განაცხადი და დაასახელოს კვლევის წარმოების მიზეზი,  ანუ უნდა თქვას  თუ რას ეძებს ის. „რემდესივირის“ შემთხვევაში კვლევის დასაწყისში მიზანი იყო იმის დადგენა, ამცირებს თუ არა პრეპარატი სიკვდილიანობას კოვიდპაციენტებში. კვლევის შუაში მოხდა პირველადი შედეგების და კვლევის მიზანის შეცვლა. მათ თქვეს: „ჩვენ ვეძებთ არა სიკვდილიანობის შემცირების მაჩვენებელს, არამედ გვაინტერესებს ამცირებს თუ არა „რემდესივირი“ იმ დღეების ხანგრძლივობას, როდესაც ადამიანს აქვს სიმპტომები“. აღმოჩნდა, რომ „რემდესივირი“ ორი დღით ამცირებს ვადას, როდესაც ადამიანს აქვს სიმპტომები. ეს ხომ სასაცილოა. ამის შემდეგ მოხდა სისტემური მიმოხილვის და მეტაანალიზის ჩატარება, ეს მტკიცებით მედიცინაში არის მწვერვალი, ყველაზე სარწმუნო რაც კი შეიძლება არსებობდეს თანამედროვე მედიცინაში. მეტაანალიზმა და სისტემურმა მიმოხილვამ  უჩვენა, რომ „რემდესივირი“ არათუ სიკვდილიანობას არ ამცირებს, ის არც სიმპტომების ქონის დღეების რაოდენობას ამცირებს, ანუ „რემდესივირი“ აბსოლუტურად არაეფექტურია. სამწუხაროა, რომ ის საქართველოში შემოდის, თუმცა იმედის ვიტოვებ, რომ პრეპარატი კვლევების ფარგლებში შემოდის ჩვენთან და სახელმწიფოს მასში ფული არ გადაუხდია.

– თანამედროვე სტანდარტებით როგორ ხდება კოვიდინფიცირებულების მართვა? საუბარია როგორც მძიმე, ასევე მსუბუქ შემთხვევებზე და იმ პაციენტებზე, ვისაც სახლში მკურნალობენ.

დავიწყოთ მსუბუქი ფორმით, ამ შემთხვევაში მართვა მარტივია. პირველ რიგში ვისაუბროთ პროფილაქტიკაზე. ჩემი რჩევა საზოგადოებას – რესპირატორული ტიპის ინფექციების პროფილაქტიკა არის მხოლოდ პირბადე, სოციალური დისტანცია და ჰიგიენის დაცვა. საპროფილაქტიკო დანამატი, მედიკამენტი, ვიტამინი არ არსებობს. არ არსებობს მტკიცებულება იმისა, რომ რაიმე დანამატი ადამიანს დაიცავს ვირუსით ინფიცირებისგან, იქნება ეს კორონაცირუსი თუ რომელიმე სხვა რესპირატორული ვირუსი. შესაბამისად, რეკომენდებული არ არის და პოტენციურად სახიფათოც შეიძლება იყოს დანამატების თვითნებურად მიღება. მაგალითად ძალიან ხშირად ჟღერს C ვიტამინის და თუთიის სახელი ამ კუთხით.

როდესაც დადასტურებულია კოვიდ-19 და დაავადება უსიმპტომოდ ან მსუბუქი სიმპტომებით მიმდინარეობს, აქ მიდგომა მარტივია – მინიმალური ფიზიკური აქტივობა სახლის პირობებში, ჯანსაღი კვება, ბევრი სითხის მიღება და არაფერი სხვა. თუ ტემპერატურა 38 გრადუსზე მაღალი იქნება, სიცხის დამწევი მხოლოდ მაშინ უნდა მივიღოთ, უფრო დაბალ ტემპერატურაზე არ არის საჭირო.

ჩვენი სტატისტიკით, მალე საჭირო იქნება ოჯახის ექიმის ჩართულობა, ამიტომ უნდა გვქონდეს კონტაქტი ოჯახის ექიმთან. მინდა ვუთხრა საზოგადოებას ისიც, რომ გადაამოწმონ ყველა გაჟღერებული ინფორმაცია. რატომ დგას მედიცინის დონით ყველაზე მაღლა აშშ და დიდი ბრიტანეთი? იმიტომ, რომ პაციენტი იქ განათლებულია, შეკითხვებს სვამს, კითხულობს რა დაუნიშნეს, რატომ და რა მტკიცებულებაა მისი ეფექტიურობის. მახსოვს, იყო ერთი შემთხვევა, როდესაც ოჯახის ექიმმა მსუბუქ, სახლში მყოფ კოვიდპაციენტს ურჩია ანტიბიოტიკ „აზითრომინიცინის“ მიღება. ეს საგანგაშო ფაქტია და საბოლოოდ მძიმე შედეგს მოიტანს, რადგან ანტიბიოტიკების მიმართ რეზისტენტობა ისედაც სერიოზული პრობლემაა მთელ მსოფლიოში და საქართველოშიც და ბუნებრივია არ უნდა ზედმეტად დამატება. უსიმპტომო ან მსუბუქი სიმპტომების მქონე პაციენტებში არაა რეკომედებული ზედმეტი მედიკამენტები და ვიტამინები.

საშუალო სიმძიმის პაციენტებთან ჩართული უნდა იყოს დიაგნოსტიკა. უნდა გამოირიცხოს რაღაცეები. უნდა ჩატარდეს გამოკვლევები თუ როგორ მდგომარეობაშია ფილტვები, ხომ არ განვითარდა პნევმონია და ა.შ. და თუ საჭიროა, უნდა მოხდეს პაციენტის სტაციონარიზაცია და მეთვალყურეობა. იმის მიხედვით, თუ რა სირთულისაა ინფექციის მიმდინარეობა, შეიძლება პაციენტი გადაიყვანონ ინტენსიურ თერაპიაში, რეანიმაციაში, შეიძლება საჭირო გახდეს ჟანგბადის მიწოდება და ფილტვების ხელოვნური ვენტიალციაც კი.

დღეისათვის ერთადერთი პრეპარატი, რომელიც რთული ფორმების დროს გამოიყენება, არის „დექსამეტაზონი“, რომელმაც აჩვენა ცალსაცხად დადებითი შედეგები და იგი ერთადერთი პრეპარატია, რომელიც დადასტურებულად, კვლევების მიხედვით არის ეფექტურია. ეს არის ერთადერთი პრეპარატი,  რომელიც უნდა გამოიყენებოდეს რთული შემთხვევების მკურნალობისათვის.

– თქვენ თქვით, რომ მხოლოდ იმუნურ სისტემას შეუძლია გაუმკლავდეს ამ ინფექციას და არ არსებობს არანაირი მედიკამენტი ჯანსაღი ცხოვრების წესის გარდა. მინდა გკითხოთ D ვიტამინზე, რაზეც დიდი აურზაურია მსოფლიოში.  აქვე გკითხავთ სისხლის გამათხელებელ მედიკამენტებზე. მას შემდეგ რაც ხცნობილი გახდა, რომ თრომბოემბოლია კოვიდინფექციის ერთ-ერთი გართულებაა, ზოგი ადამიანი ამ პრეპარატებს პროფილაქტიკისთვის იღებს.

სისხლის გამათხელებლების ასე მიღება საგანგაშოა. ჩემს რამდენიმე პაციენტსაც რომელთაგან ზოგი კლინიკაში, ზოგი კოვიდსასტუმროში იმყოფებოდა, სისხლის გამათხელებლებს აძლევდნენ რაც საგანგაშოა, იმიტომ რომ ეს რეკომენდებული არ არის. არ შეიძლება სისხლის გამათხელებლების მიცემა იმის გამო, რომ კორონავირუსი ხანდახან ტრომბოემბოლიას იწვევს. მედიაკმენტი უნდა დაინიშნოს ინდივიდუალურად იმ შემთხვევაში, როცა ანალიზებით დასტურდება თრომბოემბოლიის განვითარების რისკი.  ეს შეიძლება დადგინდეს მაგალითად D-დიმერის ანალიზით. თუ D-დიმერი მომატებულია, შეიძლება იყოს თრომბოემბოლიის რისკი და ექიმმა უკვე უნდა იფიქროს სისხლის გამათხელებლის დანიშვნაზე. თუმცა პროფილაქტიკის მიზნით სისხლის გამათხელებლების მიღება კატეგორიულად არასწორია.

D ვიტამინს რაც შეეხება, უკვე აღვნიშნეთ რომ მისი მიღება ასე ვთქვათ, ძალიან მოდაშია. სადაც ვიხედებით, ყველგან D ვიტამინის ანალიზი ინიშნება. ჩვენს რეალობაში თუ გადავხედავთ სხვადასხვა ლაბორატორიებს ვნახავთ, რომ D ვიტამინის ნორმად მათ უწერიათ 30 და მეტი. ეს არასწორია, რადგან  20-დან ზევით მაჩვენებლისას ითვლება, რომ D ვიტამინი არის ნორმაში და დანამატის სახით მიღება პაციენტს ამ დროს არ ესაჭიროება. მინდა ადამიანებს შევახსენო, რომ D ვიტამინის როგორც ნაკლებობა შეიძლება იყოს პრობლემების მიზეზი, ასევე მეტობაც. ჰიპერვიტამინოზი სერიოზული პრობლემების გამომწვევი შეიძლება გახდეს. მაგალითად, D ვიტამინის მოჭარბება შეიძლება დაკავშირებული იყოს ჰიპერკალცემიის განვითარებასთან, რაც კალციუმის მომატებას და  თირკმელებში ქვების და კენჭების გაჩენას იწვევს, ასევე  სისხლძარღვებში კალციფიკატების ჩალაგებასთან და ა.შ. საჭიროა ბალანსი. მიდგომა, რომ რაც მეტი დანამატი, მით უკეთესი არასწორია. არ არსებობს კვლევა, რომელიც ამტკიცებს, რომ კოვიდ-19-ის ან სხვა ვირუსის გადადების რისკი მცირდება ვიტამინის მიღებით. ისეთი მაღალი დონის მტკიცებულებებით, როგორიცაა მეტაანალიზი და სისტემური მიმოხილვა დგინდება, რომ D ვიტამინი დანამატის სახით ადამიანს ვერ დაიცავს რესპირატორული ვირუსების და მათ შორის კოვიდ-19-ისგან. ყველაზე სწორი მიდგომაა, რომ ადამიანებმა არაფარმაკოლოგიური ჩარევი მოახდინონ მდგომარეობის გამოსწორება. როდესაც შესაძლებელია პაციენტის მდგომარეობა რაც შეიძლება ნაკლები ჩარევით გამოსწორდეს, ეს საუკეთესო გზაა. ჩვენთან პოლიფარმაცია სამწუხარო მოვლენაა. ძალაინ ხშირად პაციენტს რამდენიმე, ხშირ შემთხვევსი სრულიად არაფეფექტურ მედიკამენტს თუ დანამატს აძლევენ.

იმუნიტეტის ასამაღლებელ პრეპარატებზე ზედმეტია ლაპარაკი, ბუნებაში არ არსებობს ასეთი პრეპარატი და სამწუხარო რეალობაა, რომ ადამიანები ეძებენ ასეთ მედიკამენტებს.  ჩვენი კლინიკის, მტკიცებითი მედიცინის ცენტრისერთ-ერთი მთავარი მიზანი პაციენტთა განათლების დონის ამაღლებაა. პაციენტს ვაწვდით მეტ ინფორმაციას, რათა მან მხოლოდ სამედიცინო მტკიცებულებებზე დაფუძნებული რჩევები და რეკომენდაციები გაითვალისწინოს.